গুৱাহাটীৰ পশ্চিম প্ৰান্তত শান্ত সমাহিত নীলাচল পাহাৰৰ সেউজীয়া বুকুত যুগে যুগে দীপ্তিমান হৈ আছে ভাৰতবৰ্ষৰ অন্যতম পৱিত্ৰ, প্ৰাচীন আৰু অলৌকিক শক্তিপীঠ—মা কামাখ্যা মন্দিৰ। ই কেৱল ইটাৰে গঁথা এক মন্দিৰ নহয়; ই বিশ্বাসৰ দীপশিখা, শক্তিৰ মহাসমুদ্ৰ, তন্ত্ৰ সাধনাৰ অনাদি পীঠ আৰু ভাৰতীয় সভ্যতা-সংস্কৃতিৰ এক জীৱন্ত ইতিহাস। ইয়াৰ প্ৰতিটো শিল, প্ৰতিটো চিৰি, প্ৰতিটো ঘণ্টাধ্বনি যেন সহস্ৰ বছৰৰ সাধনা, ভক্তি আৰু ঐতিহ্যৰ নীৰৱ সাক্ষী।
দেশ-বিদেশৰ লাখ লাখ ভক্ত, সাধু, তান্ত্ৰিক, গৱেষক আৰু পৰ্যটক নীলাচলৰ বুকুত আহি মাথোঁ এটি মন্দিৰ দৰ্শন নকৰে; তেওঁলোকে অনুভৱ কৰে এক অপাৰ আধ্যাত্মিক শক্তিৰ স্পৰ্শ। মা কামাখ্যা হৈছে আদ্যাশক্তি—সৃষ্টিৰ উৎস, মাতৃত্বৰ মহিমা, উৰ্বৰতাৰ প্ৰতীক আৰু নাৰীত্বৰ চিৰন্তন মহাগান।
“কামাখ্যা” নামটোৰ মাজতেই নিহিত আছে সৃষ্টি, প্ৰেম আৰু শক্তিৰ অনন্ত ব্যঞ্জনা। পৌৰাণিক কাহিনী অনুসৰি, ভগৱান শিৱৰ ক্ৰোধত ৰূপহীন হোৱা প্ৰেমৰ দেৱতা কামদেৱে নীলাচল পাহাৰত কঠোৰ তপস্যা কৰি পুনৰ নিজৰ সৌন্দৰ্য লাভ কৰিছিল। সেই ঘটনাৰ পৰাই এই ভূমি “কামৰূপ” আৰু অধিষ্ঠাত্ৰী দেৱী “কামাখ্যা” নামেৰে বিখ্যাত হয়। কামাখ্যা—অৰ্থাৎ, যি দেৱীয়ে ভক্তৰ সকলো শুভ মনোকামনা পূৰণ কৰে।
কামাখ্যা মন্দিৰৰ ইতিহাস আৰম্ভ হয় অমৰ প্ৰেম, বেদনা আৰু মহাশক্তিৰ এক চিৰস্মৰণীয় কাহিনীৰে। প্ৰজাপতি দক্ষই আয়োজন কৰা মহাযজ্ঞত স্বামী ভগৱান শিৱক অপমান কৰাত সতীদেৱীয়ে আত্মাহুতি দিয়ে। প্ৰিয় পত্নীৰ মৃত্যুৰ শোকত শিৱই সতীৰ মৃতদেহ কান্ধত লৈ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড কঁপোৱা তাণ্ডৱ নৃত্য আৰম্ভ কৰে। সৃষ্টি ৰক্ষাৰ বাবে ভগৱান বিষ্ণুৱে সুদৰ্শন চক্ৰেৰে সতীৰ শৰীৰ ৫১ খণ্ড কৰে। য’ত য’ত সেই অংগসমূহ পতিত হয়, তাতেই শক্তিপীঠৰ সৃষ্টি হয়। নীলাচল পাহাৰত সতীৰ যোনি অংশ পতিত হোৱাৰ ফলতেই জন্ম হয় পৱিত্ৰ কামাখ্যা শক্তিপীঠৰ।
সেইবাবেই এই মন্দিৰত দেৱীৰ কোনো প্ৰতিমা নাই। মাটিৰ গভীৰত থকা প্ৰাকৃতিক শিলৰ যোনি-আকৃতিৰ ফাঁক আৰু তাৰ পৰা অনবৰতে নিৰ্গত হোৱা পবিত্ৰ জলধাৰাকেই দেৱীৰ জীৱন্ত উপস্থিতি বুলি পূজা কৰা হয়। এই অনন্য বৈশিষ্ট্যই কামাখ্যাক পৃথিৱীৰ সকলো মন্দিৰৰ মাজত এক অতুলনীয় স্থান প্ৰদান কৰিছে।
নৱম শতিকাৰ কালিকা পুৰাণ আৰু ষোড়শ শতিকাৰ যোগিনী তন্ত্ৰত কামাখ্যাক শক্তিৰ আদিম উৎস, সৃষ্টি আৰু তন্ত্ৰ সাধনাৰ মহাপীঠ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। এই পুৰাণসমূহত নীলাচল পাহাৰক বিশ্বসৃষ্টিৰ চিৰন্তন শক্তিৰ আধাৰ হিচাপে অভিহিত কৰা হৈছে।
অসমৰ লোকবিশ্বাসত নৰকাসুৰৰ কাহিনী বিশেষভাৱে জনপ্ৰিয়। ভগৱান বিষ্ণু আৰু ভূমিদেৱীৰ পুত্ৰ নৰকাসুৰ প্ৰথমে মা কামাখ্যাৰ পৰম ভক্ত আছিল। কিন্তু শক্তি আৰু অহংকাৰত অন্ধ হৈ তেওঁ ঋষি বশিষ্ঠক মন্দিৰত প্ৰৱেশত বাধা দিয়ে। বশিষ্ঠৰ অভিশাপে তেওঁৰ পতনৰ আৰম্ভণি হয়।
আন এক জনপ্ৰিয় কাহিনী অনুসৰি, নৰকাসুৰে মা কামাখ্যাক বিবাহ কৰিব বিচাৰিলে দেৱীয়ে এটা কঠিন চৰ্ত ৰাখে—এটা মাত্ৰ ৰাতিৰ ভিতৰত নীলাচল পাহাৰত মন্দিৰ, চিৰি আৰু পুখুৰী নিৰ্মাণ কৰিব লাগিব। অসীম শক্তিৰে নৰকাসুৰে প্ৰায় সকলো কাম সম্পূৰ্ণ কৰাৰ সময়তে দেৱীয়ে নিজৰ মায়াশক্তিৰে এটা কুকুৰাক অকালতে ডাকিবলৈ বাধ্য কৰে। কুকুৰাৰ ডাক শুনি নৰকাসুৰে ৰাতি শেষ হোৱা বুলি ভাবি কাম আধাতে এৰি দিয়ে। চৰ্ত পূৰণ নোহোৱাত দেৱীয়ে বিবাহ অস্বীকাৰ কৰে। আজিও “কুকুৰাকাটা” নামৰ স্থানটো সেই কিংবদন্তীৰ নীৰৱ স্মৃতি বহন কৰি আছে।
ঐতিহাসিকভাৱে কামাখ্যা মন্দিৰৰ সূচনা প্ৰাক-আৰ্য যুগলৈকে প্ৰসাৰিত বুলি গৱেষকসকলে মত প্ৰকাশ কৰিছে। বৰ্তমানৰ মন্দিৰৰ মূল গঠন অষ্টম-নৱম শতিকাৰ আগতেই আছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ১৫৬৫ চনৰ আশে-পাশে কালাপাহাৰে মন্দিৰ ধ্বংস কৰে। পিছত কোচ ৰজা বিশ্বসিংহে নীলাচল পাহাৰত ধ্বংসাৱশেষ বিচাৰি পায় আৰু পুনৰ নিৰ্মাণৰ সংকল্প গ্ৰহণ কৰে। তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছত ৰজা নৰনাৰায়ণ আৰু বীৰ সেনাপতি চিলাৰায়ে বৰ্তমানৰ মন্দিৰটো পুনৰ নিৰ্মাণ কৰে যদিও জনশ্ৰুতি অনুসৰি কিন্তু আজিও আন এক ৰহস্যই বিদ্যমান কামাখ্যা মন্দিৰত ৷ কোচ ৰাজবংশৰ লোকসকলে আজিও মা কামাখ্যা দৰ্শন নকৰে বা পূজা নকৰে ৷ তাৰ কাৰন প্ৰবাদ অনুসৰি নৰনাৰায়ণৰ ৰাজত্ব কালৰ সময়ত কলাইগাওঁ অঞ্চলৰ কেন্দুকলাই নামৰ জ্ঞানী আৰু প্ৰসিদ্ধ লোক এজনে কামাখ্যা মন্দিৰৰ মুখ্য পূজাৰী ৰূপে দায়িত্ব লাভ কৰিছিল। তেখেত ৰাজভাতৃদ্বয় নৰনাৰায়ণ চিলাৰায়ৰ ঘনিষ্ঠ আছিল। পূজাৰী কেন্দুকলাই যেতিয়া আৰাধনাৰ অন্ততঃ কামাখ্যা দেৱীক একান্ত মনে চকু মুদি পূজা কৰি থাকে। তেতিয়া হেনো কোনো বিশেষ দিনৰ বিশেষ ক্ষণত মা দেৱীয়ে নৃত্য কৰে। এই কথাষাৰ ৰাজভাতৃদ্বয় নৰনাৰায়ণ চিলাৰায়ৰ কাণত পৰাত কেন্দুকলাইক নৃত্য দৰ্শনৰ বাবে জোৰ কৰাত উপায়ন্তৰ হৈ কেন্দুকলাই বিশেষ দিন সময় অৱগত কৰোৱাই আৰু ৰাজভাতৃদ্বয় নৰনাৰায়ণ চিলাৰায়ক নৃত্য দৰ্শন কৰাই ৷ আৰু ৰাজভাতৃদ্বয় নৰনাৰায়ণ চিলাৰায়ক নৃত্য দৰ্শন কৰা এই কথাষাৰ মা কামাখ্যাই জানিব পাৰি খংত অগ্নিশৰ্মা হৈ অন্তর্ধান হয় ৷ তাৰ পিছতে ৰাজভাতৃদ্বয় নৰনাৰায়ণ চিলাৰায়ক ভষ্ম কৰি প্ৰস্তুৰ মূৰ্ত্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰে আৰু অভিশাপ প্ৰদান কৰে যে নৰনাৰায়ণ চিলাৰায়ৰ লগতে কোচ ৰাজবংশৰ কোনো লোকে মা কামাখ্যাৰ দৰ্শন কৰিব নোৱাৰে। দৰ্শন কৰিলে পৰিয়ালৰ লোকৰ অমংগল হব অথবা বংশ নাশ হব। কিন্তু বিভিন্ন সময়ত এই প্রবাদ ভিত্তিহীন লাগে। সম্ভৱতঃ কোনো লোকে নিজৰ মুনাফা লাভৰ বাবে, অথবা মা কামাখ্যা মন্দিৰত বিশাল ধন সম্পত্তি দেখি উত্তৰাধিকাৰী সূত্ৰে কিছু অধিকাৰ খটুৱাব ভাৱি কিছু ক্ষেত্রত সংযোজন ঘটাই ৰাজ পৰিয়ালক কামাখ্যা মন্দিৰৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিছে। বিজ্ঞান প্রযুক্তি, যুক্তি যুক্ততাৰ সময়ত মনত কিছু প্ৰশ্ন অৱতাৰণা হয় !
পৰৱৰ্তী সময়ত আহোম ৰজাসকলেও মন্দিৰৰ সংৰক্ষণ, উন্নয়ন আৰু পূজা-পাঠত অমূল্য অৱদান আগবঢ়ায়। ১৮৯৭ চনৰ মহাভূমিকম্পত কিছু ক্ষতি হ’লেও কোচবিহাৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ সহায়ত পুনৰ মেৰামতি কৰা হয়।
কামাখ্যা মন্দিৰ “নীলাচল স্থাপত্যশৈলী”ৰ এক অনুপম নিদৰ্শন। নাগৰ আৰু মোগল স্থাপত্যৰ মনোমোহা সমন্বয়ে গঢ়ি উঠা এই মন্দিৰ পাঁচটা মুখ্য অংশত বিভক্ত—গৰ্ভগৃহ, অন্তৰাল, জগমোহন, ভোগমন্দিৰ আৰু নাটমন্দিৰ। গৰ্ভগৃহৰ অন্তৰত থকা পবিত্ৰ শিল আৰু অনন্ত জলধাৰাই যেন ভক্তৰ হৃদয়ত জাগ্ৰত কৰে এক অপাৰ আধ্যাত্মিক অনুভূতি।
মন্দিৰ চৌহদত দশমহাবিদ্যাৰ—কালী, তাৰা, ত্ৰিপুৰাসুন্দৰী, ভুৱনেশ্বৰী, ছিন্নমস্তা, ভৈৰৱী, ধূমাৱতী, বাগলামুখী, মাতংগী আৰু কমলা—বিভিন্ন মন্দিৰে শক্তিৰ দহটা ভিন্ন ৰূপৰ মহিমা প্ৰকাশ কৰিছে। ইয়াৰ উপৰিও কামেশ্বৰ, সিদ্ধেশ্বৰ, কেদাৰেশ্বৰ, অঘোৰা, কৌটিলিঙ্গ আদি শিৱ মন্দিৰে নীলাচল পাহাৰক এক সম্পূৰ্ণ আধ্যাত্মিক ক্ষেত্ৰত পৰিণত কৰিছে।
প্ৰতি বছৰে আহাৰ মাহত অনুষ্ঠিত হোৱা অম্বুবাচী মেলা কামাখ্যা মন্দিৰৰ সৰ্ববৃহৎ আৰু সৰ্বাধিক তাৎপৰ্যপূৰ্ণ উৎসৱ। জনবিশ্বাস অনুসৰি, এই সময়ত মা কামাখ্যা ঋতুমতী হয়। তিনিদিন ধৰি মন্দিৰৰ দুৱাৰ বন্ধ থাকে। চতুৰ্থ দিনা বিশেষ পূজাৰ অন্তত পুনৰ দৰ্শনৰ বাবে দুৱাৰ মুকলি কৰা হয়। এই সময়ত লাখ লাখ সাধু, তান্ত্ৰিক, সন্ন্যাসী আৰু ভক্তৰ সমাগমে নীলাচল পাহাৰক এক মহাধৰ্মীয় মহোৎসৱত পৰিণত কৰে।
কামাখ্যা কেৱল শাক্ত ধৰ্মৰ উপাসনাস্থলী নহয়; ই অসমৰ সাহিত্য, লোকবিশ্বাস, সংগীত, নৃত্য, সংস্কৃতি আৰু তন্ত্ৰ সাধনাৰ আত্মা। যুগ যুগ ধৰি এই পবিত্ৰ স্থান অসমৰ পৰিচয়, গৌৰৱ আৰু আধ্যাত্মিক ঐতিহ্যৰ অন্যতম ভিত্তি হৈ আছে।
আজিও যেতিয়া নীলাচল পাহাৰৰ বুকুত প্ৰভাতৰ প্ৰথম সূৰ্যৰশ্মি পৰে, ঘণ্টাধ্বনি, শংখধ্বনি আৰু ভক্তিৰ সুৰে সমগ্ৰ পৰিৱেশ মুখৰিত হৈ উঠে। সেই মুহূৰ্তত অনুভৱ হয়—ইয়াত কেৱল এখন মন্দিৰ নহয়, স্বয়ং মহাশক্তিয়ে যুগে যুগে নিজৰ দিব্য উপস্থিতিৰে বিশ্বমানৱক আশীৰ্বাদ কৰি আছে।
মা কামাখ্যা অসমৰ গৌৰৱ, ভাৰতীয় আধ্যাত্মিকতাৰ এক উজ্জ্বল জ্যোতিষ্ক আৰু বিশ্ববিখ্যাত শক্তিপীঠ। ইয়াৰ পৌৰাণিক ইতিহাস, অলৌকিক মাহাত্ম্য, অনুপম স্থাপত্য, তন্ত্ৰ সাধনা, অম্বুবাচী মেলা আৰু চিৰন্তন সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যই কামাখ্যাক অনন্য মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিছে।
কামাখ্যা কেৱল এখন মন্দিৰ নহয়; ই হৈছে সৃষ্টিৰ উৎস, শক্তিৰ মহাসমুদ্ৰ, মাতৃত্বৰ অনন্ত আশীৰ্বাদ আৰু চিৰন্তন বিশ্বাসৰ এক অবিনাশী প্ৰতীক। যুগে যুগে, যুগান্তৰে, নীলাচলৰ বুকুত মা কামাখ্যা চিৰজাগ্ৰত, চিৰপূজিতা আৰু চিৰবন্দিতা হৈ থাকিব।
